خط و خوشنویسی ، اهمیت و سیر تکامل آن چیست ؟

 در مقالات

اهمیت خوشنویسی در گذشته و حال

خط و خوشنویسی ، زیبانگاری حروف و کلمات است بر اساس اصول و قواعدی مشخص و معین .

اهمیت خوشنویسی در اسلام و توجه به خوشنویسی و گسترش آن در گذشته به دلیل کتابت قرآن و کتب احادیث بوده است آیاتی در قرآن مبنی بر عزت قلم و اعتبار آموختن باعث گردید تا خط در میان مسلمانان به عنوان پدیده ای الهی و روحانی مورد توجه قرار گیرد و از احترام ویژه ای برخوردار باشد همچنین برای هنرمند خوشنویس نیز آداب خاصی قائل گردیدند که مهارت ترک معاصی و صفای باطن از آن جمله است

هنر خوشنویسی هم در ثبت و نشر پیشرفتهای علمی و فرهنگی و همین طور در حوزه هنرهای کاربردی به صورت گسترده ای مورد بهره برداری هنرمندانه قرار گرفته است

در عصر حاضر نیز با پیشرفتهای روزافزون که در صنعت عظیم چاپ پدید آمده و هر چند گاه فناوری جدیدتری در این زمینه ارائه می گردد، خط همچنان جای شایسته خود را حفظ کرده است

همه می دانیم کسب مهارت در خوشنویسی، جز با تمرینات عملی مداوم و متوالی ممکن نیست، در همین راستا سعی شده است، با ارائه شیوه های صحیح تمرین عملی و طرح تمرینات متنوع (آموزش خوش خطی) ، فراگیران را در جهت نتیجه گیری بهتر از تمرینات عملی ، یاری دهیم برای نیل به این هدف، از فراگیران گرامی انتظار می رود تمرینات  را بر اساس شیوه های پیشنهادی و ارائه شده با دقت و حوصله انجام دهند

خط و خوشنویسی

نحوه پیدایش انواع خط

آیا هرگز از خود پرسیده اید که اگر گلها زیبا نبودند، اگر ستاره ها زیبا نبودند، اگر ماهیها زیبا نبودند و در یک کلام اگر هستی زیبا نبود چه می شد؟ و اگر هستی بخش بی همتا همه چیز را زیبا می آفرید، اما توانایی درک زیباییها را در سرشت ما نمی نهاد چه پیش می آمد؟

خوشبختانه هستی زیباست و خدای مهربان ما را به گونه ای آفریده است که نه تنها به درک زیباییها قادریم، بلکه توانایی خلق زیبایی را نیز داریم. با حضور عنصر زیبایی، در نقاشیهای دوران غارنشینی و سفالینه ها و دست ساخته های کوچک و بزرگ دوره های بعد تا مصنوعات و پدیده های مدرن و فوق مدرن امروزی همه نشان دهنده وابستگی و دلبستگی همیشگی انسان به زیبایی ست. به عبارت دیگر، آدمی هرچه ساخت آن را با زیبایی در آمیخت . و خط نیز به عنوان یکی از بزرگترین اختراعات بشری از این قاعده مستثنی نبوده است، و در طول تاریخ، آدمیان با تلفیق خط و زیبایی انواع خوشنویسی را پدید آورده اند.

جوامع اولیه بشری، برای ورود به دوره تمدن، به وسیله ارتباطی جدیدی نیازمند بود تا فارغ از محدودیتهای ارتباط شفاهی، بتواند فراتر از بعد مکان و زمان امکان ثبت و انتقال افکار، مقاصد و مفاهیم مختلف را فراهم آورده ارتباط پایدارتر انسانها را با یکدیگر برقرار سازد. برای اختراع چنین وسیله ای، هنر طراحی و نقاشی که از دیرینه ترین وسیله های ارتباط آدمی بود مورد استفاده قرار گرفت و انسانها با ساده تر کردن نقوش و اشکال، به اختراع خط تصویری، نایل آمدند. یکی از بارزترین نمونه های این نوع خط، خط هیروگلیف است که حدود پنج هزار سال پیش در مصر رواج داشته و از چپ به راست نوشته می شده است .

 

خط هیروگلیف

خط هیروگلیف

سیر تکامل خطوط

خطوط تصویری در سیر تکامل خود، به تدریج از نقشها و طرحهای ساده به علایم و نشانه های رمزگونه و قراردادی تغییر شکل یافت و به اختراع خطوط الفبایی منجر گردید، که اغلب صاحب نظران آن را بزرگترین اختراع بشر و بارزترین نشانه ورود به دوره تمدن و اساسی ترین عامل پیشرفت علمی و فرهنگی بشر در طول تاریخ به حساب آورده اند .

در ایران باستان، خطوط متعددی متداول بوده است. کهن ترین این خطوط، خط میخی ایرانی است که از خط میخی تمدنهای بین النهرین اقتباس شده است. این خط دارای ۴۲ علامت بود و از چپ به راست نوشته می شد. کتیبه های فراوانی از این نوع خط بر جای مانده که مربوط به دوره هخامنشیان است. بعدها در دوره اشکانی، ایرانیان به اختراع خط پهلوی نایل آمدند که همانند خط میخی از چپ به راست نوشته می شد اما به لحاظ ساختار، به کلی با آن متفاوت بود.

بعدها در زمان ساسانیان با اقتباس از خط پهلوی، خطی جدید وضع شد که برای نوشتن اوستا به کار رفت و به خط اوستایی شهرت یافت. آنچه در این خطوط (پهلوی و اوستایی) قابل توجه و تأمل است وجود خطوط منحنی، گردیها و دندانه ها در الفبای آن است که این ویژگیها در انواع خط و انواع خوشنویسی بعد از اسلام ایرانیان نیز به وضوح دیده میشود. 

سیر تکامل خط تصویری به میخی

سیر تکامل خط تصویری به خط میخی

خط کوفی

هرچند تلفیق خط و زیبایی در تمامی تمدنها و فرهنگها، به اشکال گوناگون صورت پذیرفت، اما آنچه در دوران شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی، به دست هنرمندان مسلمان به وقوع پیوست و به پیدایش انواع خوشنویسی اسلامی منجر شد، بی گمان نقطه اوج هنرنمایی آدمی در عرصه خط و خوشنویسی است.

در این دوران درخشان هنر خوشنویسی به چنان مرتبه ای از تکامل و تعالی رسید که از زیبانگاری و زیبانویسی محض، به نوعی نقاشی انتزاعی و هنری قدسی ارتقا یافت. عشق و علاقه وصف ناپذیر مسلمانان به کتابت کلام وحی که عبادتی بزرگ محسوب می شد موجب گشت تا آنان تمام توان خود را در هر چه زیباتر نوشتن قرآن به کار گیرند و در نهایت، به ابداع انواع خوشنویسی اسلامی نایل آیند و در مدتی کوتاه چنان آثار شگفت انگیزی در زمینه خط و خوشنویسی پدید آورند که در هیچ دوره ای از تاریخ بشر سابقه نداشته است.

 خط کوفی اولین خطی است که برای کتابت و تزیین کلام وحی به کار رفت و تا قرن سوم تنها خط رسمی مسلمانان محسوب می شد. این خط، در شیوه های بسیار متنوع نوشته می شد به طوری که مردم هر منطقه دارای شیوه خاصی در نگارش آن بودند. ایرانیان نیز با پذیرش اسلام، این خط را در نگارش قرآن به کار گرفتند و به شیوه ای خاص دست یافتند که بعدها به نام کوفی ایرانی شهرت یافت.

خط کوفی

صفحه ای از قرآن به خط کوفی -(قرن ۳ ه-ق)

خط نسخ

یکی از مهمترین وقایع هنری این دوره درخشان، ابداع خط نسخ بود که به اعتقاد برخی از صاحب نظران در اواخر قرن سوم هجری توسط ابن مقله ابداع شده بود و به اعتقاد برخی دیگر، این خط پیش از این مقله وجود داشته اما وی آن را با ایجاد تناسبات دقیق و بر مبنای مقیاسی معین تکامل بخشیده است.

در هر صورت، ابن مقله بی گمان بزرگترین و خلاقترین هنرمند تاریخ خط و خوشنویسی است، زیرا آنچه را که او به نام نسخ ابداع کرد یا تکامل بخشید پیش از آنکه نوعی خوشنویسی محسوب شود نوعی خط است. خطی که سهولت فراگیری خواندن و نوشتن آن نسبت به خط کوفی موجب گسترش «سواد» با شتابی چشمگیر در بین مسلمانان شد و در پیشرفت علمی و فرهنگی کشورهای اسلامی اساسی ترین نقش را ایفا کرد.

خط نسخ شمس الدین بایسنقری

خط نسخ شمس الدین بایسنقری – قرن ۹ – هرات

ابتکار و خلاقیتی را که این نابغه ایرانی در ساختار نسخ به کار برد، چنان است که امروزه بعد از گذشت بیش از ۱۲ قرن همچنان خط رایج کشورهای اسلامی است. و هنوز هم در مقام مناسبترین نوع خوشنویسی در کتابت قرآن کریم به کار می رود .

از دیگر انواع خوشنویسی که در این دوران ابداع شد می توان ثلث، توقیع، رقاع، ریحان و محقق را نام برد که ابن مقله در ابداع و تکامل همه آنها نقش اساسی داشته است. وی که از اهالی شیراز بود و در بغداد خدمت می کرد و در حکومت بنی عباس تا مقام وزارت ارتقا یافته بود سرانجام به دستور خلیفه دست راستش قطع گردید و به دنبال آن، در زندان دارالخلافه به قتل رسید .

هنرمندان ایرانی که در ابداع و تکامل انواع خوشنویسی اسلامی نقش اساسی داشتند و در آفرینش آثار خوشنویسی و نیز کاربرد آن در صنایع دستی و معماری پیشتاز و سرآمد بودند، در حدود قرن هفتم هجری خوشنویسی تعلیق را برای نگارش متون فارسی ابداع کردند. این نوع خوشنویسی، دارای اتصالات بدیع بود و خطوط منحنی به کار رفته در ساختار آن، استعداد و توان شگرف ایرانیان را در نوآوری و خلاقیت هنری نشان می داد .

اما هنوز طبع لطیف ایرانی و نگاه عارفانه و عاشقانه وی به هستی و هستی آفرین، نیازمند نوعی نابتر از خوشنویسی بود تا در آیینه آن به تمامی، خود را باز نمایاند. در حدود قرن هشتم هجری این حادثه خجسته به وقوع پیوست و خوشنویسی نستعلیق ابداع شد. در ساختار این نوع خوشنویسی، خطوط منحنی که نرمی، زیبایی، شادی و مهربانی را القا می کند چنان هنرمندانه به کار رفت، که در مدتی کوتاه به عروس خطوط شهرت یافت.

 

خط و خوش خطی
خط و خوشنویسی
سیاه مشق نستعلیق ،خط و خوشنویسی
شکسته نستعلیق

در هندسه روحانی نستعلیق، زیبایی، تناسب، هماهنگی و استواری در حد کمال به هم آمیخت و هنری نمادین از نگاه عارفانه ایرانیان به هستی و عشق آنان به یگانه محبوب جمیل هستی آفرین و مهرورزیشان به سرزمین ایران و زبان فارسی شکل گرفت و بارزترین نمود هویت ملی در هنر، پدید آمد.

نستعلیق با دستهای هنرمند میرعلی تبریزی در اوایل قرن نهم، نظام یافت و با ابتکار و خلاقیت میرعماد بزرگ در اوایل قرن یازدهم کاملتر شد و با هوشمندی میرزا محمدرضا کلهر در قرن سیزدهم بر زیباییش افزوده شد و نیز برای به کار گیری در صنعت چاپ، اندک تغییراتی یافت و در همین دوران خوشنویسان هنرمندی چون میرزا غلامرضا اصفهانی و میرحسین، با نگاهی تازه به جنبه های تجسمی و تصویری نستعلیق، سیاه مشقهای جاودانه خود را آفریدند.

علاوه بر این ستارگان بزرگ، هنرمندان و خوشنویسان بسیاری تا به امروز در این وادی کوشیده اند و در تطور و تکامل خوشنویسی نستعلیق عاشقانه تلاش کرده اند .

در اواخر قرن دهم، هنرمندان ایرانی خوشنویسی شکسته نستعلیق را با اقتباس از نستعلیق و تعلیق پدید آوردند. این خوشنویسی جدید و زیبا که با سرعت بیشتری نسبت به نستعلیق نوشته می شد، در مکتوبات رسمی و تنظیم اسناد و نامه نگاریهای روزمره مورد استفاده قرار گرفت.

علاوه بر آن، هنرمندان بسیاری در جهت خلق آثارهنری از این نوع خوشنویسی بهره گرفتند و در تکامل آن کوشیدند که از آن جمله می توان محمد قلی خان شاملو، محمد شفیع هروی (قرن یازدهم ها)، درویش عبدالمجید طالقانی (قرن دوازدهم ه) علی اکبر گلستانه و میرزا غلامرضا اصفهانی (قرن سیزدهم ه) را نام برد .

درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
0 (0 رای)
پست های توصیه شده

یک نظر بدهید

ابزارهای خوشنویسی